Εξώφυλλο & Δελτίο τύπου

1η έκδοση: Οκτώβριος 2024

Μετάφραση-Εισαγωγικό δοκίμιο: Χρήστος Κεφαλής 

«Όταν βγήκαμε από του Μαρξ, βαθιά εντυπωσιασμένοι από τη μεγάλη προσωπικότητα που είχαμε αφήσει, ο Χιρς με ρώτησε τι γνώμη είχα γι’ αυτόν. “Λοιπόν”, απάντησα, “νομίζω ότι είναι ο Αριστοτέλης του 19ου αιώνα”. Και όμως, μόλις το είπα γνώριζα ότι αυτό δεν κάλυπτε όλο το αντικείμενο. Ο Μαρξ συνδύαζε στο πρόσωπό του τη δίκαιη οργή των μεγάλων προφητών της φυλής του, με την ψυχρή αναλυτική ικανότητα του Σπινόζα και των Εβραίων σοφών. Ήταν ένας σπάνιος συνδυασμός ικανοτήτων, που παρόμοιό του δεν συνάντησα σε κανένα άλλο άνθρωπο. Ακριβώς η βαθιά έχθρα του Μαρξ προς την υφιστάμενη τάξη εμπόδισε πολλούς από τη μορφωμένη εύπορη τάξη να εκτιμήσουν στην πλήρη του σημασία το μεγάλο έργο του. Οι τρομερές επιθέσεις του Μαρξ με γυμνό σπαθί ενάντια στους αντιπάλους του φαίνονται τόσο απρεπείς στους τζέντλεμεν δήθεν μονομάχους μας και στους νοοτροπίας γυμνασιόπαιδων άνδρες για να πιστέψουν πως αυτός ο αδυσώπητος πολεμιστής και σφοδρός εχθρός του κεφαλαίου ήταν ο πιο βαθύς στοχαστής των σύγχρονων καιρών».

Χένρι Χάιντμαν

***

Η βαθιά κρίση του καπιταλισμού, οι πόλεμοι, οι απειλές και οι καταστροφές της εποχής μας, από την κλιματική αλλαγή ως τη μαζική μετανάστευση και την άνοδο του φασισμού, επαναφέρουν επίμονα τον Μαρξ στο κέντρο της επικαιρότητας. Το Κεφάλαιο και τα άλλα μεγάλα οικονομικά έργα του συζητούνται ευρέως και αναγνωρίζεται καθολικά η αξία τους. Οι βαθιές αναλύσεις τους των νόμων του καπιταλισμού δίνουν και σήμερα πολύτιμα εργαλεία όχι μόνο για τη γνώση αλλά και για την αλλαγή του κόσμου.

Η παρούσα συλλογή περιλαμβάνει μερικά από τα πιο σημαντικά κείμενα του Μαρξ για τον καπιταλισμό. Πραγματεύονται την εκμετάλλευση και τις κρίσεις, την ανεργία, το τραπεζικό σύστημα, το κέρδος και την κοινωνική αναπαραγωγή, τα στάδια και τις αντιφάσεις του καπιταλισμού, αλλά και την επιστημονική μέθοδο και τους φετιχισμούς του κεφαλαίου. Παρμένα από κοινού βοηθούν τον αναγνώστη να γνωριστεί με την κύρια γραμμή της σκέψης του. Θεμελιώνουν τη σταθερή δέσμευση του Μαρξ στη σοσιαλιστική επανάσταση.

Στο εισαγωγικό του δοκίμιο ο Χρήστος Κεφαλής συζητά τις κύριες πλευρές της ανάλυσης του καπιταλισμού από τον Μαρξ στο φως των μετέπειτα εξελίξεων και των επιστημονικών προόδων σε διάφορα πεδία. Ανασκευάζει τις κριτικές που δέχτηκαν οι απόψεις του και δείχνει την επιβεβαίωσή τους από την ιστορική εμπειρία.

 Γράφει ο Χρήστος Κεφαλής για την Εφημερίδα των Συντακτών
Για τη μαρξική κριτική του καπιταλισμού

Με αφορμή την έκδοση της συλλογής με μεταφράσεις κλασικών κειμένων του Μαρξ από τα μεγάλα οικονομικά έργα του, ο μεταφραστής και επιμελητής της έκδοσης Χρήστος Κεφαλής συνοψίζει τα κύρια σημεία της μαρξικής κριτικής του καπιταλισμού.

1. Η ιστορικότητα βρίσκεται στο κέντρο της μαρξικής κριτικής του καπιταλισμού. Ο Μαρξ συλλαμβάνει τον καπιταλισμό ως έναν δυναμικό κοινωνικό σχηματισμό το γίγνεσθαι του οποίου καθορίζεται από τις εσωτερικές του αντιφάσεις.

2. Η διαλεκτική μέθοδος του Μαρξ προχωρά από το άμεσα συγκεκριμένο στην αφαιρετική ανίχνευση του θεμελίου και παραπέρα στην εκδίπλωση, λογικοϊστορικά, του συνόλου των φαινομένων της καπιταλιστικής οικονομίας από αυτό το θεμέλιο (ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο).

3. Η ανταλλαγή εμπορευμάτων αποτελεί το «κύτταρο» (θεμέλιο) του καπιταλιστικού σχηματισμού, διακριτικό γνώρισμα του οποίου είναι η γενίκευση αυτής της ήδη παρούσας σε προγενέστερους εκμεταλλευτικούς σχηματισμούς σχέσης. Στο Κεφάλαιο ο Μαρξ ακολουθεί τη διαφοροποίηση της ανταλλαγής εμπορευμάτων σε ανταλλαγή εμπορεύματος με χρήμα ως τη μετατροπή της εργατικής δύναμης σε εμπόρευμα και τον σχηματισμό του κεφαλαίου. Σε αυτό το πλαίσιο εγκαθιδρύει την αξία και την υπεραξία, φωτίζοντας τον μηχανισμό της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης και της συσσώρευσης (αξία = η μέσης εντατικότητας κοινωνική εργασία που ενσωματώνεται στο εμπόρευμα και υπεραξία = η διαφορά ανάμεσα στην αξία της εργατικής δύναμης και την αξία του προϊόντος της). Ανιχνεύει ακόμη τη διαδοχή της απόλυτης και της σχετικής υπεραξίας, με το πέρασμα στην τελευταία να σηματοδοτεί τον καθαυτό καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Αποτέλεσμά του είναι η μονοπωλιοποίηση, η απαλλοτρίωση των μικρών καπιταλιστών και η συγκέντρωση του κεφαλαίου σε λίγους καπιταλιστές μεγιστάνες, διαδικασία η οποία καθορίζει και τη δυναμική των ταξικών αγώνων ανάμεσα στην εργασία και το κεφάλαιο.

Η ερευνητική μέθοδος του Μαρξ συμβαδίζει πλήρως με τις μετέπειτα αναπτύξεις στις φυσικές επιστήμες. Η κβαντική ηλεκτροδυναμική προχωρά παρόμοια από τα στοιχειώδη συμβάντα (ή «κύτταρο») του κβαντικού επιπέδου –μετακίνηση ηλεκτρονίου και φωτονίου και σύζευξη ηλεκτρονίου-φωτονίου– για να δείξει πώς παράγεται από αυτά ο τεράστιος πλούτος των φυσικών φαινομένων.

4. Η καπιταλιστική αναπαραγωγή φωτίζεται στον τόμο ΙΙ του Κεφαλαίου. Χωρίζοντας την καπιταλιστική οικονομία σε δύο τμήματα, παραγωγή μέσων παραγωγής (τμήμα Ι) και παραγωγή μέσων κατανάλωσης (τμήμα ΙΙ), και διερευνώντας τις περιπτώσεις της απλής και της, τυπικής στον καπιταλισμό, διευρυμένης αναπαραγωγής, ο Μαρξ εγκαθιδρύει σημαντικά αποτελέσματα:

Ι. Η ταχύτερη ανάπτυξη του τμήματος Ι από το τμήμα ΙΙ (ο χαρακτήρας του καπιταλισμού ως μια άναρχη, δυσανάλογη ανάπτυξη της παραγωγής για την παραγωγή και όχι για την ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών).

ΙΙ. Η αξία του συνολικού κοινωνικού προϊόντος χωρίζεται σε τρία μέρη, σταθερό κεφάλαιο, μεταβλητό κεφάλαιο και υπεραξία.

ΙΙΙ. Το κοινωνικό προϊόν πραγματοποιείται μέσα από την ατομική κατανάλωση των εργατών και των καπιταλιστών, αλλά και την παραγωγική κατανάλωση, που περιλαμβάνει την ανταλλαγή μερών του συνολικού προϊόντος ανάμεσα στους καπιταλιστές.

5. Ενώ στον τόμο ΙΙ συζητά το συνολικό κεφάλαιο ως κάτι ενιαίο, στον τόμο ΙΙΙ του Κεφαλαίου ο Μαρξ εισάγει τον χωρισμό του σε ατομικά κεφάλαια και τον μεταξύ τους ανταγωνισμό. Εισάγει επίσης τις άλλες κοινωνικές τάξεις (γαιοκτήμονες, μεσοστρώματα), αντί για μια κοινωνία αποτελούμενη αποκλειστικά από εργάτες και καπιταλιστές, όπως στους τόμους Ι και ΙΙ. Η προκύπτουσα συνολική καπιταλιστική διαδικασία παραγωγής περιλαμβάνει τη διανομή της υπεραξίας ανάμεσα στα ατομικά κεφάλαια (παραγωγικοί καπιταλιστές, κάτοχοι χρηματικού κεφαλαίου, γαιοκτήμονες κοκ.). Ο Μαρξ εξάγει έτσι μια σειρά θεμελιώδεις εγγενείς τάσεις του καπιταλισμού αλλά και τροποποιήσεις των νόμων του στη σφαίρα της διανομής: απόκλιση των τιμών παραγωγής από τις αξίες· πτωτική τάση του ποσοστού του κέρδους· επέκταση της πίστης και της κρατικής παρέμβασης· καπιταλιστικός παρασιτισμός και κρίσεις.

6. Ο ανταγωνισμός εξισώνοντας το ποσοστό κέρδους πρώτα στο εσωτερικό κάθε κλάδου και μετά ανάμεσα σε όλους καθιερώνει ένα μέσο ποσοστό κέρδους. Τα ατομικά κεφάλαια εξισώνονται έτσι κοινωνικά και η υπεραξία μοιράζεται ανάμεσά τους ανάλογα με τη δύναμή τους, δηλαδή το συνολικό μέγεθός τους. Αυτό εμπλέκει αναγκαία μια εγγενή απόκλιση των τιμών από τις αξίες (πέρα από τις εξωτερικές διακυμάνσεις της προσφοράς και της ζήτησης), που απορρέει ιστορικά από την αλληλεπίδραση των κεφαλαίων με την πρόοδο της κοινωνικοποίησης και την αντανακλά. Οι αξίες, ωστόσο, δεν παύουν ποτέ να αποτελούν τον ρυθμιστικό μέσο όρο γύρω από τον οποίο κυμαίνονται οι αποκλίσεις.

Η επιμονή του Μαρξ στον θεμελιώδη χαρακτήρα της αφαίρεσης της αξίας βρίσκει επίσης μια επιβεβαίωση στην κβαντική φυσική. Η τελευταία χρησιμοποιεί αφαιρέσεις όπως η ιδανική μάζα και το ιδανικό φορτίο, τα οποία διαφέρουν από τα πραγματικά μεγέθη, για να επιλύει πρακτικά επιστημονικά προβλήματα.

7. Η πτωτική τάση του ποσοστού του κέρδους επιδρά καθοριστικά στις ιστορικές τύχες του καπιταλισμού. Προκύπτει αναγκαία από τη διαρκή αύξηση της αναλογίας του σταθερού προς το μεταβλητό κεφάλαιο, εξισορροπούμενη μόνο μερικά από την ένταση της εκμετάλλευσης. Μακροχρόνια χτυπά στη ρίζα του το κίνητρο της καπιταλιστικής παραγωγής, τη μεγιστοποίηση του κέρδους ως όρο για την απρόσκοπτη καπιταλιστική συσσώρευση. Η προσπάθεια των επιχειρήσεων να αποφύγουν τις επιπτώσεις της εξασφαλίζοντας μια μονοπωλιακή θέση στην αγορά μέσω τεχνολογικών καινοτομιών ωθεί στις διαρκείς τεχνολογικές επαναστάσεις του καπιταλισμού.

8. Η μονοπωλιοποίηση (σχηματισμός μετοχικών εταιρειών κ.ά.) καθιστά αναγκαία την επέκταση του πιστωτικού συστήματος και την κρατική παρέμβαση. Η πίστη λειαίνει τις τριβές της καπιταλιστικής αναπαραγωγής, γιγαντώνει όμως ταυτόχρονα τον παρασιτισμό του κεφαλαίου (πλασματικά κεφάλαια, δημιουργία ραντιέρηδων που ζουν από κουπόνια).

9. Η ταχύτερη ανάπτυξη της παραγωγής από την αγορά αποτελεί διακριτικό γνώρισμα του καπιταλισμού. Οταν η απόκλισή τους παροξύνεται ξεσπά η κρίση: ένας όγκος παραγωγικών δυνάμεων και κεφαλαίων καταστρέφεται και αποκαθίσταται η διαταραγμένη ισορροπία. Η συνύπαρξη μιας πληθώρας κεφαλαίου με μια εφεδρική στρατιά ανέργων ωθείται στα άκρα στη διάρκεια των κρίσεων.

10. Η πτωτική τάση του ποσοστού του κέρδους επιτείνει τις καπιταλιστικές κρίσεις και περιορίζει τα μέσα άμβλυνσής τους. Η αγωνιώδης προσπάθεια των μικρότερων κεφαλαίων να διασφαλίσουν το μέσο κέρδος –δεδομένο μόνο για τους ισχυρούς παίκτες– ωθεί σε κερδοσκοπικά εγχειρήματα, με αναπόφευκτη συνέπεια τα κραχ. Η εξάντληση των περιθωρίων ανάσχεσης του πτωτικού ποσοστού του κέρδους αναγγέλλει το λυκόφως του καπιταλισμού.

11. Μια σημαντική πτυχή της μαρξικής κριτικής του καπιταλισμού αφορά την κριτική των αστικών αντιλήψεων του συρμού. Οι τελευταίες, μένοντας στα επιφαινόμενα της καπιταλιστικής οικονομίας όπως παρουσιάζονται στη σφαίρα της διανομής, εκλαμβάνουν τις σχέσεις της ως εμπράγματες, φυσικές και αιώνιες πραγματικότητες, καταλήγοντας αδιάλειπτα σε μια απολογία του καπιταλιστικού συστήματος. Σε αυτό το πλαίσιο ο Μαρξ φωτίζει τους φετιχισμούς του εμπορεύματος, του χρήματος και του κεφαλαίου ως τυπικές πλάνες του αστικού νου. Αντιτείνει ότι οι ανεξάλειπτες αντιφάσεις του καπιταλισμού, ιδιαίτερα εκείνη ανάμεσα στην κοινωνικοποίηση της παραγωγικής διαδικασίας και την ατομική νομή των όρων και των αποτελεσμάτων της, καθιστούν αναγκαία την υπέρβασή του και τη μετάβαση στον σοσιαλισμό.

12. Αν ο νεαρός Μαρξ κάλεσε στην αλλαγή του κόσμου, ο Μαρξ του Κεφαλαίου μάς λέει πώς να τον αλλάξουμε και να τον γνωρίσουμε από τη σκοπιά της αλλαγής του.

Χ. Κεφαλής, Εφ. Συντακτών (02/02/2025)

Συνέντευξη του Χρήστου Κεφαλή στον Τάκη Μαστρογιαννόπουλο για την εφημερίδα Εποχή

Ο πολυγραφότατος Χρήστος Κεφαλής είναι γνωστός στο αναγνωστικό κοινό αυτού του δισέλιδου για τα εμπεριστατωμένα άρθρα του, που αφορούν τη μαρξιστική θεωρία, καθώς και την κριτική παρουσίαση κρίσιμων ιστορικών γεγονότων του κομμουνιστικού κινήματος. Με την ευκαιρία της έκδοσης του βιβλίου του Καρλ Μαρξ–Για τον Καπιταλισμό, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Τόπος, το οποίο, εκτός από επιλεγμένα και επιμελημένα από τον ίδιο κείμενα του Μαρξ για διάφορα θέματα, περιλαμβάνει και ένα δικό του εκτεταμένο εισαγωγικό δοκίμιο 170 σελίδων(!), ο συγγραφέας παραχώρησε συνέντευξη στον με παραπλήσια θέματα ασχολούμενο, Τάκη Μαστρογιαννόπουλο, συνεργάτη της Εποχής από την ίδρυσή της. Ευχαριστούμε θερμά και τους δύο για τη συνεισφορά τους.

Το ενδιαφέρον για τον Μαρξ διατηρείται αμείωτο από την παγκόσμια οικονομική κρίση του 2007 ως σήμερα, με πλήθος βιβλία να αφιερώνονται σε αυτόν τα τελευταία χρόνια. Ποιοι είναι οι λόγοι αυτού του ενδιαφέροντoς; Και τι έχει να προσφέρει στον αναγνώστη το βιβλίο Καρλ Μαρξ–Για τον Καπιταλισμό, το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Τόπος σε επιμέλειά σου;

Νομίζω ότι το ενδιαφέρον για τον Μαρξ ποτέ δεν εξέλιπε. Οι μεγάλες λοξοδρομήσεις του κομμουνιστικού κινήματος στη σταλινική περίοδο, και τελικά η διάλυση της ΕΣΣΔ, έδωσαν τη δυνατότητα στους συστημικούς στοχαστές να εξάγουν, δημαγωγικά, την δήθεν διάψευσή του από τα γεγονότα. Η κρίση του 2007 ανέτρεψε αυτό το κλίμα. Αν δεκαπέντε χρόνια παγκόσμιας κυριαρχίας του κεφαλαίου άρκεσαν για να παράγουν μια τέτοια κρίση, ίσως μεγαλύτερη εκείνης του 1929, αυτό αποδεικνύει ότι οι νόμοι του καπιταλισμού, τους οποίους ανέλυσε απαράμιλλα ο Μαρξ, εξακολουθούν να δρουν και να παράγουν τα αποτελέσματά τους. Σήμερα, οι βαθιές ταξικές ανισότητες –συγκέντρωση του πλούτου στα χέρια μιας ελίτ δισεκατομμυριούχων και μαζική φτωχοποίηση– οι πόλεμοι, η κλιματική αλλαγή, η διατροφική κρίση, το προσφυγικό και η στροφή των κυρίαρχων τάξεων στην Ακροδεξιά και τον φασισμό βοούν για την επικαιρότητα του Μαρξ.

Η συλλογή περιλαμβάνει βασικά κείμενα του Μαρξ, από τα μεγάλα επιστημονικά έργα του, Κεφάλαιο, Grundrisse, Θεωρίες για την Υπεραξία, αλλά και από εκλαϊκευτικές μπροσούρες του. Οι οικονομικές μελέτες του Μαρξ εκτείνονται, βέβαια, σε πολλές χιλιάδες σελίδες, ενώ μόνο ο πρώτος τόμος του Κεφαλαίου μπόρεσε να ολοκληρωθεί. Η συλλογή βοηθά τον αναγνώστη να γνωρίσει τις βάσεις, τις κεντρικές έννοιες των αναλύσεών του για τον καπιταλισμό, χωρίς να χαθεί μέσα στο δαιδαλώδες υλικό: αξία και υπεραξία, συνολική κοινωνική αναπαραγωγή, καπιταλιστικές κρίσεις και ανεργία, τραπεζικό σύστημα και πλασματικό κεφάλαιο, πτωτική τάση του ποσοστού του κέρδους, αποξένωση και αστικοί φετιχισμοί, κ.ά. Περιλαμβάνονται επίσης κείμενα για τη διαλεκτική μεθοδολογία του Μαρξ.

Στο εισαγωγικό μου δοκίμιο προσπάθησα να ανασυστήσω την πορεία ανάπτυξης και εφαρμογής της διαλεκτικής μεθοδολογίας στο Κεφάλαιο και στα προηγούμενα έργα του Μαρξ. Έδωσα έμφαση στην ανάδειξη ανάλογων τάσεων στις φυσικές επιστήμες, καθώς και στην αναφορικότητα του τρόπου με τον οποίο ο Μαρξ συλλαμβάνει την ιστορικότητα και τις αντιφάσεις του καπιταλισμού, που μας βοηθά να κατανοήσουμε και τον σύγχρονο καπιταλισμό της παγκοσμιοποίησης. 

Η διαλεκτική μέθοδος του Μαρξ έχει γίνει αντικείμενο έρευνας από πολλούς μαρξιστές, ενώ και ο ίδιος ο Μαρξ αναφέρθηκε σε αυτήν ως το αντίθετο εκείνης του Χέγκελ. Πώς προχώρησε η υλιστική επεξεργασία και εφαρμογή της από τον Μαρξ; Και πού εντοπίζονται οι αναλογίες με τις φυσικές επιστήμες τις οποίες ανέφερες;

Η επεξεργασία της διαλεκτικής μεθόδου από τον Μαρξ περνά από διάφορα στάδια. Στα Χειρόγραφα του 1844 έχουμε μια γενική σύλληψη της αντιφατικότητας του καπιταλισμού, χωρίς να υπάρχει ακόμη εμβάθυνση στην οικονομική του δομή. Στην Εισαγωγή των Grundrisse, η διαλεκτική μεθοδολογία εμφανίζεται ως μια αφαιρετική πορεία από την αμεσότητα στις θεμελιώδεις σχέσεις της οικονομικής βάσης και, σε συνέχεια, επάνοδος στο συγκεκριμένο ως μια ολότητα καθορισμών, με κυρίαρχη στιγμή την παραγωγή. Στο Κεφάλαιο, τέλος, ο Μαρξ ανιχνεύει το κύτταρο του καπιταλισμού στην ανταλλαγή εμπορευμάτων, ακολουθώντας τη διαφοροποίησή της σε ανταλλαγή εμπορεύματος με χρήμα ως τη μετατροπή της εργατικής δύναμης σε εμπόρευμα και το σχηματισμό του κεφαλαίου, με το σύνολο των παραπέρα συνεπειών. Ακρογωνιαίος λίθος της ανάλυσης είναι οι επιστημονικές αφαιρέσεις της αξίας και της υπεραξίας, οι οποίες, αν και δεν αντιστοιχούν επακριβώς στις τιμές και το μέσο κέρδος, συγκεφαλαιώνουν τις δυναμικές που κατευθύνουν την ανάπτυξη, με τις υποκείμενες διαλεκτικές πολικότητες: αξία χρήσης/ανταλλακτική αξία, συγκεκριμένη/αφηρημένη εργασία, κοκ.

Αυτή η πορεία έχει ερευνηθεί επαρκώς από επιφανείς μαρξιστές, όπως οι Β. Βιγκότσκι, Ιλιένκοφ, Ροσντόλσκι, κ.ά. Δεν ισχύει το ίδιο για τις αντιστοιχίες με τη μεθοδολογία των φυσικών επιστημών, που διένυσαν μια πορεία από το μακρόκοσμο προς το μικρόκοσμο, με τα βήματά τους να παραλληλίζουν εκείνα του Μαρξ.

Η επανάσταση στις φυσικές επιστήμες σε όλο τον 20ό αιώνα προχώρησε από τον διεπόμενο  από τη βαρύτητα μακρόκοσμο, τον οποίο περιγράφει η σχετικότητα του Αϊνστάιν, στον μικρόκοσμο, όπου κυριαρχούν οι κβαντικές δυνάμεις. Η κλασική κβαντομηχανική των Μπορ-Χάιζενμπεργκ εγκαθίδρυσε τη θεμελιώδη πολικότητα του σωματιδίου και του κύματος (ο κυματοσωματιδιακός δυισμός) με τα παρεπόμενά της, τη ρευστότητα και την απροσδιοριστία των κβαντικών ιδιοτήτων. Στην κβαντική ηλεκτροδυναμική του Φάινμαν –σε μια εντυπωσιακή αναλογία με τον Μαρξ– εντοπίζεται πρώτα το κύτταρο του μικρόκοσμου, τα τρία θεμελιώδη κβαντικά συμβάντα: μετακίνηση ηλεκτρονίου και φωτονίου και σύζευξη ηλεκτρονίου-φωτονίου. Από αυτά προκύπτει το σύνολο των φαινομένων του πεδίου, στη μελέτη των οποίων –σε μια παραπέρα αναλογία– χρησιμοποιούνται αφαιρέσεις, όπως η ιδανική μάζα και το ιδανικό φορτίο, με τιμές διαφορετικές από τα πραγματικά, πειραματικώς παρατηρούμενα μεγέθη.

Η έμφαση στην ιστορία, την ιστορικότητα κάθε κοινωνικού σχηματισμού, και κάθε οντότητας και σχέσης, είναι ίσως το πιο κομβικό, κεντρικό στοιχείο στη θεώρηση του Μαρξ. Είναι επίσης, όπως τονίζεις, το στοιχείο που προσπαθούν να παραμερίσουν οι αστικές παρερμηνείες του, όπως η λεγόμενη «Νέα ανάγνωση του Μαρξ». Τι μπορούμε να πούμε γι’ αυτό το θέμα; Τι διακρίνει την υλιστική ιστορική αντίληψη του Μαρξ από τις αστικές, ιδεαλιστικές ή άλλες αντιλήψεις;

Η λεγόμενη «Νέα ανάγνωση του Μαρξ» δεν είναι ούτε νέα, ούτε καν ανάγνωση. Αναπαράγει ιδέες διατυπωμένες ήδη στον καιρό του Μαρξ από τους πρώτους «μαρξολόγους» όπως οι Σμιντ και Ζόμπαρτ, ωθώντας τις στον παραλογισμό. Υποστηρίζουν ότι η ιστορική ερμηνεία του Μαρξ ήταν μια παραχάραξη του Ένγκελς και ότι στον Μαρξ δεν θα βρούμε τίποτα παρόμοιο. Μια τέτοια «ανάγνωση» παρακάμπτει, βέβαια, όλα όσα έχουν ειπωθεί από τον ίδιο τον Μαρξ. Οι απολογητικοί σκοποί της είναι πρόδηλοι, αφού το «τέλος της ιστορίας», που διακηρύσσουν οι διάφοροι Φουκουγιάμα, επικυρώνει απλώς την αιωνιότητα του καπιταλισμού.

Η ιστορικότητα είναι κεντρική στον Μαρξ. Ο ίδιος δηλώνει στον πρόλογο του πρώτου τόμου  του Κεφαλαίου, ότι ο σκοπός του είναι να παρουσιάσει την ιστορία του καπιταλιστικού σχηματισμού ως μέρος της φυσικής ιστορίας. Επαναλαμβάνει αμέτρητες φορές ότι το κεφάλαιο δεν είναι πράγματα, μέσα παραγωγής, πρώτες ύλες, εμπορεύματα, κοκ. Είναι μια κοινωνική σχέση της οποίας παρουσιάζει την ιστορικά αναγκαία εξέλιξη.

Υπάρχει όμως μια παραπέρα κρίσιμη διάσταση στη θεώρηση του Μαρξ: η αναγνώριση της άνισης ανάπτυξης και η αλληλένδετη κριτική του στη γραμμική αντίληψη της ιστορίας ως συνεχούς και αδιάκοπης προόδου. Σύμφωνα με τον Μαρξ, οι διαδοχικοί κοινωνικοί σχηματισμοί –δουλεία, φεουδαρχία και καπιταλισμός– βασίζονται σε διαδοχικά ανώτερες σχέσεις παραγωγής. Από αυτό θα φαινόταν να έπεται ότι και τα ιδεολογικά εποικοδομήματα θα ακολουθούν μια αντίστοιχα ανοδική πορεία. Αυτό πράγματι είναι αναπόφευκτο στο πλαίσιο μιας γραμμικής αντίληψης, δεν επιβεβαιώνεται όμως ιστορικά: η φιλοσοφία και η τέχνη της αρχαιότητας υπερτερεί εμφανώς από τη μεσαιωνική, διατηρώντας μια ασύγκριτα μεγαλύτερη επίδραση ως τις μέρες μας. Ο Μαρξ διαπιστώνει το πρόβλημα στην Εισαγωγή των Grundrisse, όπου παρατηρεί ότι οι νέες σχέσεις παραγωγής, ενώ αντιπροσωπεύουν μια πρόοδο, το πέρασμα σε ένα ανώτερο στάδιο, μπορεί να είναι δυσμενείς για διάφορους τομείς του εποικοδομήματος, προβαίνοντας σε συγκρίσεις με την αρχαία ελληνική τέχνη, το ρωμαϊκό δίκαιο, κ.ά.

Οι παρατηρήσεις αυτές του Μαρξ δεν έχουν προσεχτεί πολύ από τους μαρξιστές. Αν και εξαιρετικά πυκνές, συγκεκριμενοποιούν την ιστορικοϋλιστική του θεώρηση, θέτοντας τη βάση για τη διερεύνηση εκείνων των δυσχερειών στις οποίες σκοντάφτει η γραμμική, μηχανιστική αντίληψη της προόδου. Κάθε τέτοια αντίληψη, συμπεριλαμβανόμενου του σταλινισμού, είναι τελικά αστική αντίληψη, η οποία ανυψώνει τον εαυτό της σε ανώτατο σημείο της ιστορικής κίνησης.

Στο δοκίμιό σου παραθέτεις την άποψη της Ρόζας Λούξεμπουργκ, σε ένα άρθρο της για την 25η επέτειο του θανάτου του Μαρξ, ότι το σοσιαλιστικό εργατικό κίνημα ζημιώθηκε πολύ από το ότι βάσισε την πρακτική δράση και τη στρατηγική του σχεδόν αποκλειστικά στα συμπεράσματα που συνήγαγε ο Μαρξ στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου, ενώ οι άλλοι δυο τόμοι του, που εξέδωσε αργότερα ο Ένγκελς, άσκησαν πολύ μικρότερη επίδραση. Ποια ζητήματα εμπλέκονται εδώ;

Η Λούξεμπουργκ εντόπισε ένα κρίσιμο κενό στην πρόσληψη του Μαρξ από την Δεύτερη Διεθνή. Ο επιγονικός μαρξισμός της εστίαζε μονόπλευρα στην κοινωνικοποίηση της παραγωγής που επιφέρει ο καπιταλισμός και την ασυμβατότητά της, από ένα σημείο και μετά, με το καπιταλιστικό της περίβλημα. Ο τόμος Ι του Κεφαλαίου τεκμηριώνει πράγματι αυτό το περιεχόμενο της οικονομικής ανάπτυξης, που κινδυνεύει όμως να παραμείνει αφηρημένο αν δεν κατανοηθούν τα μορφικά στοιχεία της, όπως αποσαφηνίζονται στους επόμενους δυο τόμους.

Συγκεκριμένα, σε αδρές γραμμές, στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου ο Μαρξ εξηγεί την καπιταλιστική εκμετάλλευση και παραπέρα την ταξική πόλωση της καπιταλιστικής κοινωνίας μέσω της συσσώρευσης του κεφαλαίου και της μονοπωλιοποίησης. Σε συνέχεια, στον τόμο ΙΙ εξετάζει την αναπαραγωγή του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου, χωρίζοντας την καπιταλιστική οικονομία σε δυο τμήματα: παραγωγή μέσων παραγωγής (τμήμα Ι) και παραγωγή μέσων κατανάλωσης (τμήμα ΙΙ). Το εξαγόμενο της ανάλυσης είναι ότι στην, τυπική για τον καπιταλισμό, διευρυμένη αναπαραγωγή το τμήμα Ι αναπτύσσεται ταχύτερα (παραγωγή για την παραγωγή και όχι για τις κοινωνικές ανάγκες) και ότι το προϊόν πραγματοποιείται εν μέρει μέσα από την ιδιωτική κατανάλωση εργατών και καπιταλιστών, και εν μέρει μέσα από τις ανταλλαγές μεταξύ των καπιταλιστών (παραγωγική κατανάλωση).

Τέλος, στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου εισάγεται ο χωρισμός του κεφαλαίου σε ατομικά κεφάλαια και ο μεταξύ τους ανταγωνισμός. Εισάγονται επίσης οι άλλες κοινωνικές τάξεις (γαιοκτήμονες, μεσοστρώματα), αντί για μια κοινωνία αποτελούμενη αποκλειστικά από εργάτες και καπιταλιστές, όπως στους δύο πρώτους τόμους. Η προκύπτουσα συνολική καπιταλιστική διαδικασία παραγωγής, όπως την αποκαλεί ο Μαρξ, περιλαμβάνει τη διανομή της υπεραξίας ανάμεσα στα ατομικά κεφάλαια (παραγωγικοί καπιταλιστές, κάτοχοι χρηματικού κεφαλαίου, γαιοκτήμονες). Ο Μαρξ εξάγει έτσι μια σειρά θεμελιώδεις εγγενείς τάσεις του καπιταλισμού, αλλά και τροποποιήσεις των νόμων του στη σφαίρα της διανομής: απόκλιση των τιμών παραγωγής από τις αξίες· πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους· επέκταση της πίστης και της κρατικής παρέμβασης· καπιταλιστικός παρασιτισμός και κρίσεις· μορφές της γαιοπροσόδου, κ.ά.

Έχουμε, λοιπόν, μια σειρά από διαδοχικές προσεγγίσεις, η καθεμιά από τις οποίες κουμπώνει πάνω στην άλλη και τη συμπληρώνει, αλλά διατηρώντας τις βάσεις της ανάλυσης από τον τόμο Ι (σε αντίθεση με την αστική μαρξολογία, που επιχειρεί να αντιπαραθέσει αυτές τις επεκτάσεις στη βασική ανάλυση). Η πλήρης εικόνα του καπιταλισμού, ως ενός ζωντανού, νομοειδώς εξελισσόμενου σχηματισμού, παρουσιάζεται έτσι μόνο στον τρίτο τόμο.

Ο Μαρξ επέμενε, όπως υπογραμμίζεις, στη σημασία της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους ως του πιο καθοριστικού νόμου για την ιστορική τύχη του καπιταλισμού. Τι είναι αυτό που καθιστά αυτό τον οικονομικό νόμο, ή την τάση, όπως την αποκαλεί συχνότερα ο Μαρξ, τόσο σημαντικό;

Θα ξεκινήσω από το γεγονός ότι στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου, όπου υπάρχει η πιο συνολική, περιεκτική εικόνα της κίνησης των αντιφάσεων του καπιταλισμού, ο Μαρξ αναγνωρίζει τόσο παράγοντες και δυναμικές που οξύνουν αυτές τις αντιφάσεις, όσο και αντίρροπους παράγοντες και δυναμικές, που ενεργούν ανασχετικά σε αυτή την όξυνση. Μια βασική παραδοχή του, με την οποία δεν μπόρεσε να συμφιλιωθεί η Λούξεμπουργκ, είναι ότι η ύπαρξη των ενδιάμεσων στρωμάτων αμβλύνει τις αντιφάσεις, σταθεροποιώντας τον καπιταλισμό. Αυτό οδηγεί αναγκαία στο ερώτημα αν υπερτερούν μακροχρόνια οι σταθεροποιητικές ή οι αποσταθεροποιητικές δυναμικές.

Η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους θεμελιώνει την πρόβλεψη του Μαρξ ότι η βασική τάση, μέσα από παλινδρομήσεις και διακυμάνσεις, οδηγεί στην όξυνση των αντιφάσεων και συνεπώς προς την κατεύθυνση που σε κάποιο σημείο καθιστά ιστορικά δυνατή και αναγκαία την επαναστατική ανατροπή του καπιταλισμού. Για να «λειτουργεί» ο καπιταλισμός πρέπει να προχωρά απρόσκοπτα η συσσώρευση του κεφαλαίου, και αυτό είναι δυνατό μόνο με ένα υψηλό ποσοστό κέρδους. Φυσικά, δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε θεωρητικά ποιο ακριβώς είναι αυτό το ποσοστό, ωστόσο, εφόσον ισχύει ο μαρξικός νόμος, προκύπτει ότι ο ίδιος ο καπιταλισμός τείνει να υποσκάπτει μακροχρόνια τα θεμέλιά του.

Μπορούμε όμως να πούμε ότι ισχύει αυτός ο νόμος; Νομίζω, ναι. Ο μαρξικός νόμος δηλώνει τελικά κάτι πρόδηλο, ότι η διαρκής αύξηση της αναλογίας του σταθερού κεφαλαίου προς το μεταβλητό, την εργατική δύναμη από την οποία προκύπτει η υπεραξία, συνεπάγεται αναγκαστικά ότι το ποσοστό κέρδους ως προς το συνολικό κεφάλαιο βαίνει μειούμενο. Οι εμπειρικές μελέτες διαφόρων μαρξιστών επιβεβαιώνουν αυτή την πρόγνωση, όπως το κάνει και η συστηματική καταστροφή των μεσοστρωμάτων στη νεοφιλελεύθερη εποχή, η διατήρηση των οποίων αντιφάσκει με τη στήριξη του ποσοστού κέρδους. Βέβαια, το πτωτικό ποσοστό κέρδους προκύπτει ως συνισταμένη αντίρροπων τάσεων –από τη μια η αύξηση της οργανικής σύνθεσης, από την άλλη η αύξηση του ποσοστού της υπεραξίας– και, όπως τονίζει ο Μαρξ, οι ίδιοι παράγοντες που το ωθούν προς τα κάτω συχνά ανακόπτουν ταυτόχρονα αυτή την τάση. Εξ ου και ο κυματοειδής χαρακτήρας της.

Το πτωτικό ποσοστό κέρδους μοιάζει με μια θηλιά περασμένη στο λαιμό του κεφαλαίου, που τείνει μακροχρόνια να το σφίγγει, παρά τις απέλπιδες, μόνο προσωρινά επιτυχείς αντίρροπες προσπάθειές του. Ως αποτέλεσμα, οι κρίσεις στους διαδοχικούς κύκλους του καπιταλισμού επανέρχονται διευρυμένες, ενώ τα μέσα διαχείρισής τους, τα οποία αναγνωρίζει ο Μαρξ, δεν διευρύνονται εξίσου. Σήμερα, είναι ξεκάθαρο ότι το μόνο μέσο για να προληφθεί ένας νέος παγκόσμιος ιμπεριαλιστικός πόλεμος στον οποίο οδηγεί η έκρηξη όλων των αντιφάσεων του συστήματος, μπορεί να αποτελέσει η σοσιαλιστική ανατροπή του.

Ποια είναι η γενική εντύπωση που έχεις αποκομίσει από την ενασχόλησή σου με το έργο του Μαρξ;

Θα μου επιτρέψεις να επικαλεστώ εδώ τις κρίσεις του Χένρι Χάιντμαν για τον Μαρξ, τις οποίες παραθέτεις και εσύ στο βιβλίο σου Η Άνοδος και η Πτώση των Εργατικών Διεθνών. Ο Χάιντμαν, μετά από μια συνάντηση με τον Μαρξ, είχε πει ότι ήταν ο Αριστοτέλης του 19ου αιώνα, σπεύδοντας να προσθέσει ότι είχε επιπλέον και άλλες αρετές: την επαφή με τη ζωή και τα κοινά, την επαναστατική θέρμη, την αναλυτική ικανότητα του Σπινόζα και άλλων αστών σοφών. Αυτό, εκτιμούσε, τον έκανε τον κορυφαίο σύγχρονο στοχαστή.

Κάθε έντιμη, απροκατάληπτη ενασχόληση με το έργο του Μαρξ, με τον  ανεξάντλητο πλούτο των ιδεών του, επιβεβαιώνει αυτή την εικόνα. Οι απολογητές του κεφαλαίου προσπαθούν επίμονα να εμφανίσουν ότι ο Μαρξ ανέλυσε επαρκώς τον καπιταλισμό του 19ου αιώνα, αλλά απέτυχε μοιραία να προβλέψει τις μετέπειτα εξελίξεις και τις δομικές αλλαγές του. Στην πραγματικότητα, το επίτευγμα του Μαρξ ήταν ακριβώς ότι ανίχνευσε υποδειγματικά τις μακροχρόνιες δυναμικές του καπιταλισμού. Δεν υπάρχει ούτε ένα φαινόμενο του σύγχρονου καπιταλισμού που να μην μπορούμε να το ερμηνεύσουμε στηριζόμενοι δημιουργικά στον Μαρξ.

Τέλος, ένα παραπέρα ζωτικό σημείο είναι η αδιάρρηκτη ενότητα ανάμεσα στον Μαρξ και τη προώθηση του μαρξισμού από τον Λένιν και από μετέπειτα επιφανείς μαρξιστές, όπως οι Γκράμσι και Λούκατς. Πάνω σε αυτή τη γραμμή μπορεί να γίνει δυνατή σήμερα η ανασύνταξη του κομμουνιστικού κινήματος.

Εποχή (23/02/2025)