Εξώφυλλο & Δελτίο τύπου

1η Έκδοση: Νοέμβριος 2025

Εισαγωγή: Nicolas Tertulian

Μετάφραση-Πρόλογος: Χρήστος Υφαντής

Προς το τέλος της ζωής του ο Γκέοργκ Λούκατς (Georg Lukács) προέβηκε σε μια σύνθεση των ιδεών που ανέπτυξε μετά το πέρασμά του στο μαρξισμό το 1919, πρώτα στη θεωρία της λογοτεχνίας και μετά στη φιλοσοφία. Καρπός της εργασίας του ήταν τα δυο μεγάλα καταληκτικά έργα του, Η Ιδιοτυπία του Αισθητικού (1963) και Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι. Στην Οντολογία, το τελευταίο, μεταθανάτια εκδομένο έργο του, ο επιφανής Ούγγρος μαρξιστής επιχειρηματολογεί ότι ο μαρξισμός εμπεριέχει μια υλιστική οντολογία της πραγματικότητας, θεμελιωμένη στο ρίζωμα του κοινωνικού είναι στην εργασία.

Η παρούσα έκδοση περιλαμβάνει δυο κομβικά κεφάλαια της Οντολογίας: «Οι βασικές οντολογικές αρχές του Marx» και «Εργασία».

Εκθέτουν τον πυρήνα της προβληματικής του Lukács. Βασιζόμενος στον Marx αναπτύσσει τις ιδέες του για την εργασία ως μοντέλο κάθε δημιουργικής ανθρώπινης δραστηριότητας, περιλαμβανόμενης της επιστήμης και της τέχνης, και ως θεμέλιο των ηθικών αξιολογήσεων, εδραζόµενων στη δεοντολογία και τις αρχές που διαμορφώνονται κατά τη διαδικασία της εργασίας. Η επιχειρηματολογία του Lukács, πολύπλευρη, συστηματική και λεπτή, απλώνεται για να αγκαλιάσει την ολότητα του κοινωνικού είναι, τόσο στη σύμφυτή του δυναμική της αυξανόμενης κοινωνικοποίησής του, όσο και στις αλλοτριωτικές στρεβλώσεις του υπό τον καπιταλισμό. Η Οντολογία αποτελεί την τελευταία λέξη του μαρξισμού στον 20ό αιώνα και ένα ζωτικό σημείο εκκίνησης για την ανανέωσή του στην εποχή µας.

***

Το έργο του Lukács, «Για την Oντολογία του Kοινωνικού Είναι», απεικονίζεται, ιδωμένο συνολικά, ως μια αληθινή φιλοσοφική εγκυκλοπαίδεια του σύγχρονου μαρξισμού. Ήταν προ πολλού αισθητή η ανάγκη μιας αποκατάστασης και μιας προσεκτικής επανεξέτασης των κύριων κατηγοριών της μαρξιστικής σκέψης, για να εδραιωθεί η στιβαρότητά τους, να αποδειχθεί η δύναμή τους για την καθολική συμπερίληψη και να εξαγνιστούν από τις δογματικές στρεβλώσεις και σκωρίες. Μια κατευθυντήρια ιδέα διαπερνά το έργο: αν και ο ίδιος ο Marx δεν διατύπωσε την μέθοδό του σε μια συστηματική και περιεκτική μορφή, αγκαλιάζοντας τους κύριους τομείς της φιλοσοφικής επιστήμης –από την οντολογία και τη γνωσιοθεωρία στη λογική– η σκέψη του περικλείει ένα ομογενές και συστηματικό σύνολο κατηγοριών, του οποίου ο πλούτος και η εξαιρετική γονιμότητα ζητούν την αξιοποίησή τους. Είναι ακριβώς ο προτεινόμενος στόχος της Οντολογίας του Lukács. Η συνολική έκδοση του έργου και η μετάφρασή του θα αφυπνίσουν, ασφαλώς, πολυάριθμες συζητήσεις, αλλά την ίδια στιγμή θα επιβεβαιώσουν, πιστεύουμε, την πραγματοποίηση του φιλόδοξου προγράμματός του.

Από την Εισαγωγή του Nicolas Tertulian

Στην ίδια σειρά κυκλοφορούν τα βιβλία:

Για τον Νίτσε και την Οντολογία γράφει ο Χρήστος Κεφαλής για την Εφημερίδα Συντακτών
Ο Λούκατς συνδέει στενά το ανορθολογικό ρεύμα με την προπαρασκευή του φασισμού και εξηγεί γιατί η Γερμανία αποτέλεσε τον προνομιακό χώρο του.

Αποτελεί κοινό τόπο ότι η ελληνική φιλολογία για τον Λούκατς –και αυτό αφορά εξίσου τις εκδόσεις έργων του και τις κριτικές μελέτες ερευνητών– είναι αρκετά φτωχή. Από τα μεγάλα έργα του, μόνο το «Ιστορία και Ταξική Συνείδηση» έχει μεταφραστεί στα ελληνικά («Οδυσσέας», 1975 και «Εκδόσεις των Συναδέλφων», 2023). Από όσα άλλα έχουν μεταφραστεί, τα μισά περίπου είναι εξαντλημένα, οι δε νέες εκδόσεις μετά το 2000 γίνονταν με ρυθμό ενός ή δύο έργων ανά δεκαετία. Από αυτές, άξιες μνείας είναι η συλλογή δοκιμίων για τον Λούκατς Γκέοργκ «Λούκατς. Ερμηνευτικές Προσεγγίσεις» («Αλεξάνδρεια», 2006) και το κεφάλαιο της «Οντολογίας του Κοινωνικού Είναι για τον Χέγκελ» («Ηριδανός», 2015).

Από τα τέλη της δεκαετίας του 2010 ωστόσο, κάτι άρχισε να αλλάζει. Η ευρεία συζήτηση για το έργο του Λούκατς στο εξωτερικό βρήκε μια αντανάκλαση στη χώρα μας και οι εκδόσεις έγιναν συχνότερες. Εγιναν επίσης αφιερώματα στον Λούκατς σε περιοδικά όπως η «Ουτοπία» και ιδιαίτερα η «Μαρξιστική Σκέψη», με μια ογκώδη συλλογή κειμένων του (τόμος 32, Φεβρουάριος-Ιούλιος 2021) και μια συλλογή κυρίως μελετημάτων για τον Λούκατς (διαδικτυακός τόμος 33, Αύγουστος 2021-Φεβρουάριος 2022).

Ακόμη κι έτσι, μετά βίας μπορεί να ειπωθεί ότι η ελληνική φιλολογία για τον Λούκατς έχει εμπλουτιστεί επαρκώς. Η πρόσφατη έκδοση μερών από δύο κύρια έργα του Λούκατς δημιουργεί την ελπίδα ότι είμαστε στην απαρχή μιας ουσιαστικής αλλαγής. Πρόκειται συγκεκριμένα για το κεφάλαιο «Καταστροφή του Λόγου. Νίτσε» («Εύμαρος», 2025, μετάφραση Ηώς Δούκα και Νίκου Φούφα) και δύο κεφάλαια από την «Οντολογία του Κοινωνικού Είναι» («Τόπος», 2025, μετάφραση Χρήστου Υφαντή, με ένα εκτενές εισαγωγικό δοκίμιο του Νικόλα Τερτουλιάν).

Τι όμως κάνει τις συγκεκριμένες εκδόσεις ιδιαίτερα σημαντικές; Πέρα από την εξαιρετική μεταφραστική εργασία και τις κατατοπιστικές εισαγωγές, και τα δύο έργα θίγουν επίκαιρα ιδεολογικά ζητήματα. Η κριτική του Λούκατς στον Νίτσε άπτεται της ανόδου του φασισμού και της ανορθολογικής αντίδρασης στις μέρες μας· η «Οντολογία», από την άλλη, βοηθά να στοχαστούμε τη βαθιά κρίση του μαρξισμού, από τη σταλινική περίοδο ώς τις πρόσφατες δεκαετίες μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ και τις προοπτικές μιας ουσιαστικής αναζωογόνησής του. Είναι έτσι χρήσιμη μια συνοπτική αναφορά σε αυτά.

Κυκλοφορώντας το 1954, η «Καταστροφή του Λόγου» ανατέμνει τις εξελίξεις του 19ου και του 20ού αιώνα που οδήγησαν στην ανορθολογική εκτροπή: η στροφή της αστικής τάξης στην αντίδραση, η συμμαχία της με τις παλιές φεουδαρχικές τάξεις ενάντια στον ανερχόμενο σοσιαλισμό, ο ιμπεριαλισμός και, ως ιδεολογική έκφραση όλων των παραπάνω, η άνοδος του ανορθολογισμού. Ο Λούκατς συνδέει στενά το ανορθολογικό ρεύμα με την προπαρασκευή του φασισμού και εξηγεί γιατί η Γερμανία αποτέλεσε τον προνομιακό χώρο του. Τοποθετώντας στο επίκεντρό του τον Νίτσε ως τον κύριο και πιο διορατικό εκπρόσωπό του, αναλύει τα κομβικά θέματα της φιλοσοφίας του, δείχνοντας πώς εξέφρασαν με μυθικό, αφοριστικό τρόπο τις ανάγκες του αντισοσιαλιστικού αγώνα της αστικής τάξης.

Ο Λούκατς ασκεί μια πολυεπίπεδη κριτική στον Νίτσε. Υποστηρίζει ότι ακόμη και τα πιο φαινομενικά απομακρυσμένα περιεχόμενα της σκέψης του καθορίστηκαν από αυτές τις προοπτικές. Ρίχνει φως σε αυτό που αποκαλεί μέθοδο της έμμεσης απολογητικής, την κοινή στον Σοπενχάουερ και τον Νίτσε παρουσίαση των δεινών του καπιταλισμού, της εκμετάλλευσης και της βαρβαρότητας, ως αναπόδραστου ανθρώπινου πεπρωμένου, αλλά και στις διαφοροποιήσεις που επιφέρει ο Νίτσε, σε συμφωνία με τις ανάγκες της ιμπεριαλιστικής εποχής. Ο μυθολογικά μεταμφιεσμένος υποκειμενικός ιδεαλισμός, η ριζική εναντίωση στην Ιστορία, ο ελιτισμός και ο φυλετισμός, όλα καλυμμένα πίσω από μια πνευματώδη, οξυδερκή κριτική της παρακμής, αποκαλύπτονται ως τα κομβικά μοτίβα της νιτσεϊκής φιλοσοφίας, προορισμένα να μεταμφιέσουν σε μια ψευδο-επανάσταση την κατάφαση στην ιμπεριαλιστική βαρβαρότητα. Αυτά τα μοτίβα, επιμένει ο Λούκατς, καθιστούν αντικειμενικά τον Νίτσε έναν κύριο ιδεολογικό πρόδρομο του ναζισμού. Ταυτόχρονα, ανιχνεύει τις μακροχρόνιες τάσεις της ιδεολογικής αντίδρασης, που τυποποιεί και προάγει ο Νίτσε: η αλλαγή μετώπου από την αντίθεση υλισμός-ιδεαλισμός στην αντίθεση διαλεκτική-ανορθολογισμός και η προσπάθεια να αντιπαρατεθεί στον μαρξισμό μια ψευδο-διαλεκτική της αστικής εξέλιξης.

Η μεταθανάτια εκδοθείσα «Οντολογία του Κοινωνικού Είναι» και η προγενέστερή της «Ιδιοτυπία του Αισθητικού» αποτελούν την κατακλείδα και την κορυφή της θεωρητικής συνεισφοράς του Λούκατς. Κοινός στόχος των δύο έργων είναι να ξαναπιάσουν τη διαλεκτική μέθοδο του Μαρξ, εφαρμόζοντάς τη σε νέα πεδία και εκκαθαρίζοντας τον μαρξισμό από τις δογματικές σταλινικές στρεβλώσεις.

Στην «Οντολογία», ο Λούκατς επιχειρηματολογεί ότι ο μαρξισμός ενσωματώνει μια υλιστική οντολογία της πραγματικότητας, θεμελιωμένη στο ρίζωμα του κοινωνικού είναι στην εργασία. Τα δύο κεφάλαια που περιλαμβάνουν οι εκδόσεις Τόπος, «Οι βασικές οντολογικές αρχές του Μαρξ» και «Εργασία», εκθέτουν τον πυρήνα της προβληματικής του. Βασιζόμενος στον Μαρξ, ο Λούκατς αναπτύσσει τις ιδέες του για την εργασία ως μοντέλο κάθε δημιουργικής ανθρώπινης δραστηριότητας, περιλαμβανόμενης της επιστήμης και της τέχνης, και ως θεμέλιο των ηθικών αξιολογήσεων, εδραζόμενων στη δεοντολογία και τις αρχές που διαμορφώνονται κατά τη διαδικασία της εργασίας.

Η επιχειρηματολογία του Λούκατς, πολύπλευρη, συστηματική και λεπτή, απλώνεται για να αγκαλιάσει την ολότητα του κοινωνικού είναι, τόσο στη σύμφυτή του δυναμική της αυξανόμενης κοινωνικοποίησης, όσο και στις αλλοτριωτικές στρεβλώσεις του υπό τον καπιταλισμό. Οπως εκτιμά ο Νικόλας Τερτουλιάν στο εισαγωγικό του δοκίμιο:

«Μια κατευθυντήρια ιδέα διαπερνά το έργο: αν και ο ίδιος ο Μαρξ δεν διατύπωσε την μέθοδό του σε μια συστηματική και περιεκτική μορφή, αγκαλιάζοντας τους κύριους τομείς της φιλοσοφικής επιστήμης –από την οντολογία και τη γνωσιοθεωρία στη λογική– η σκέψη του περικλείει ένα ομογενές και συστηματικό σύνολο κατηγοριών, του οποίου ο πλούτος και η εξαιρετική γονιμότητα ζητούν την αξιοποίησή τους. Είναι ακριβώς ο προτεινόμενος στόχος της Οντολογίας του Λούκατς… μιας προσεκτικής επανεξέτασης… των κύριων κατηγοριών της μαρξιστικής σκέψης, για να εδραιωθεί η στιβαρότητά τους, να αποδειχθεί η δύναμή τους για την καθολική συμπερίληψη και να εξαγνιστούν από τις δογματικές στρεβλώσεις και σκωρίες»(1).

Η γνωριμία με το έργο του Λούκατς πείθει τον απροκατάληπτο αναγνώστη ότι αποτελεί την τελευταία λέξη του μαρξισμού στον 20ό αιώνα και ένα ζωτικό σημείο εκκίνησης για την ανανέωσή του στην εποχή μας. Από αυτή την άποψη δεν είναι τυχαία η εχθρότητα με την οποία αντιμετωπίζεται ο Λούκατς τόσο από την κυρίαρχη αστική ιδεολογία όσο και από τους νεοσταλινικούς δογματιστές των ημερών μας(2). Από τη μεριά μας δεν μπορούμε παρά να ελπίζουμε ότι αυτές οι εκδόσεις θα έχουν συνέχεια, με την πλήρη έκδοση των συγκεκριμένων έργων και άλλων σημαντικών γραπτών του Λούκατς.

_{Εφημερίδα Συντακτών (24/01/2026)
 Χρήστος Κεφαλής}

Συνέντευξη του Χρήστου Υφαντή στον Κώστα Καλλωνιάτη, redlines.gr
Ο Λούκατς μας καλεί σε μια επιστροφή στην αυθεντική θεωρία του Μαρξ

Από τις εκδόσεις Τόπος κυκλοφόρησε το 2025 το βιβλίο του Γκέοργκ Λούκατς, «Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι. Ι. Marx. ΙΙ. Εργασία». Περιλαμβάνει δυο κεντρικά κεφάλαια από το μεγάλο καταληκτικό έργο του Λούκατς, αφιερωμένα στον Μαρξ και την Εργασία, καθώς και ένα εκτενές εισαγωγικό δοκίμιο του Νικόλας Τερτουλιάν. Με αυτή την αφορμή ο Κώστας Καλλωνιάτης πήρε την ακόλουθη συνέντευξη από το μεταφραστή του έργου Χρήστο Υφαντή, ο οποίος προλογίζει και την έκδοση.

Όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο της έκδοσης, η Οντολογία είναι το τελευταίο, μεταθανάτια εκδομένο έργο του Λούκατς. Ποια η θέση της μέσα στο συνολικό του έργο και στη μαρξιστική φιλοσοφία γενικότερα;

Πράγματι το έργο του Λούκατς «Για την Οντολογία του Κοινωνικού Είναι» αποτελεί το τελευταίο εκδομένο μεταθανάτιο έργο του όπου ο επιφανής Ούγγρος μαρξιστής επιχειρηματολογεί ότι ο μαρξισμός εμπεριέχει μια υλιστική οντολογία της πραγματικότητας, θεμελιωμένη στο ρίζωμα του κοινωνικού Είναι στην εργασία. Στο κεφάλαιο της Οντολογίας που αφορά τον Μαρξ ο συγγραφέας μάς καλεί σε μια επιστροφή στην αυθεντική θεωρία του Μαρξ την οποία ούτε οι οπαδοί αλλά ούτε και οι αντίπαλοί του κατανόησαν ορθά, τονίζοντας τον μη ουτοπικό χαρακτήρα του μαρξισμού σε αντιπαράθεση με την αστική σκέψη η οποία θεωρεί τον μαρξισμό ουτοπία και γι’ αυτό, κατά την άποψή της, ως ουτοπία αναγκάζεται να καταφεύγει στη βία. Κοντολογίς για την αστική σκέψη μαρξισμός και σταλινισμός είναι ισότιμοι.

Αυτό το έργο του Λούκατς ανήκει στην αντισταλινική περίοδό του η οποία παρέμεινε αλλά και εν μέρει παραμένει μέχρι σήμερα παραμελημένη. Η Οντολογία αποτελεί το tertium datur του μεγάλου στοχαστή και αγωνιστή του κομμουνιστικού κινήματος, αφού ο Λούκατς στα τελευταία χρόνια της ζωής του διεξήγαγε έναν διμέτωπο αγώνα ενάντια στο σταλινισμό και τον αμερικανισμό ή με άλλα λόγια ενάντια στη σταλινική φιλοσοφική εκδοχή του μαρξισμού και την αστική φιλοσοφία. 

Πριν τη δημοσίευση της Οντολογίας ο Λούκατς είχε εκδώσει ένα άλλο μεγάλο ύστερο έργο του: Η Ιδιοτυπία του Αισθητικού (1963). Υπάρχει μια σχέση συνέχειας και ασυνέχειας ανάμεσα σ’ αυτά τα δύο έργα. Ήδη στην Αισθητική ο Λούκατς ανακάλυψε μια οντολογική δομή η οποία ξεκόβει ριζικά από την άποψη που χειριζόταν τη συνείδηση ως επιφαινόμενο. Αυτό αποτελεί μια συνέχεια μεταξύ της Αισθητικής και της Οντολογίας.

Στο τελευταίο κεφάλαιο της Αισθητικής με τίτλο: «Ο Απελευθερωτικός αγώνας της τέχνης» ο Λούκατς αναφέρει ότι οι ρεβιζιονιστές οι οποίοι δεν είναι σε θέση να χαράξουν μια καθαρή γραμμή ανάμεσα στον Στάλιν και τους κλασικούς του μαρξισμού, στρέφουν την προσοχή τους ενάντια στον μαρξισμό-λενινισμό. Στο κεφάλαιο της Οντολογίας για τον Μαρξ, μας καλεί σε μια επιστροφή μόνο στον Μαρξ και όχι στον μαρξισμό-λενινισμό. Αυτό εμπεριέχει μια αποστασιοποίηση από τον σοβιετικό μαρξισμό της μετά τον Στάλιν περιόδου, ενόψει των ισχυρών δογματικών του αγκυλώσεων, από την οποία ο Λούκατς, όμως, πάντα διαχωρίζει τον Λένιν. Σχετικά με αυτό μας δίνει μια απάντηση ο Ούγγρος στοχαστής στον Πρόλογο του 1967 στο Ιστορία και Ταξική Συνείδηση: «Έτσι αυτός [ο Λένιν] δεν είναι, με την αυστηρή έννοια του όρου, ούτε θεωρητικός ούτε πρακτικός, αλλά βαθύς διανοητής, της πράξης, ένας άνθρωπος που αναποδογυρίζει με πάθος τη θεωρία μέσα στην πράξη, ένας άνθρωπος που το διεισδυτικό βλέμμα του στρέφεται πάντα στο σημείο όπου η καθαρή θεωρία περνάει στην πράξη και η πράξη στη θεωρία».

Τα παραπάνω αποτελούν μια πρώτη σοβαρή διαφοροποίηση μεταξύ της Αισθητικής και της Οντολογίας του. Μια δεύτερη εξίσου σημαντική διαφοροποίηση εντοπίζει ο Ν. Τερτουλιάν στην εργασία του: «Τελεολογία  και αιτιότητα στην Οντολογία του Κοινωνικού». Εδώ ο ρουμανο-γάλλος μαρξιστής υποστηρίζει ότι στο τελικό μέρος των «Προλεγόμενων» της Οντολογίας του Κοινωνικού Είναι ο Λούκατς διαμαρτύρεται ενάντια στον αυστηρό καταμερισμό που δημιουργήθηκε πρόσφατα σε μια μεγάλη μερίδα της μαρξιστικής συγγραφής, μεταξύ του διαλεκτικού υλισμού και του ιστορικού υλισμού. Ο Λούκατς απορρίπτει τη γνωστή θεωρητική θέση του Στάλιν για τον ιστορικό υλισμό τον θεωρούμενο ως απλή προέκταση και εφαρμογή στην ιστορία και στην κοινωνική ζωή των γενικών αρχών του Είναι που καθορίστηκαν από τον διαλεκτικό υλισμό. Στο βιβλίο του Λούκατς «Η Ιδιοτυπία του Αισθητικού» η διχοτόμηση του διαλεκτικού υλισμού-ιστορικού υλισμού χρησιμοποιούνταν ακόμα ως οργανωτική θεωρητική αρχή. Απεναντίας στα «Προλεγόμενα» βλέπει την ιστορικότητα ως μια ενιαία θεμελιακή οντολογική αρχή, με το πόρισμα: την ποικιλία και την ετερογένεια των κατηγοριών του Είναι στα διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης.

Η Οντολογία του Κοινωνικού Είναι άνοιξε μια νέα προοπτική στην ανάπτυξη του σύγχρονου μαρξισμού: απέδωσε βαρύτητα στην πρωταρχική σημασία των ζητημάτων του Είναι σε αντιπαράθεση με τις επιστημολογικές, λογικές και επιστημονικές προσεγγίσεις που κυριαρχούσαν σε όλη την ιστορία της φιλοσοφίας και στη σύγχρονη σκέψη. Ο Λούκατς ερμηνεύοντας τον Μαρξ μάς καλεί πίσω στα πράγματα, τις κατηγορίες του Είναι. Οι ομάδες μορφών του Είναι (ανόργανη, οργανική, κοινωνική) έχουν διαδικασιακό χαρακτήρα και χαρακτηρίζονται από την ιστορικότητα. Οντολογικά αυτή η ιστορικότητα χαρακτηρίζεται από τη χρονική μη αντιστρεψιμότητα. Η αυθεντική οντολογία πρέπει να έρθει σε ρήξη με τη φιλοσοφική παρανόηση ότι τα «πράγματα» είναι ανώτερα από τις σχέσεις. Οι έννοιες της οντολογίας είναι περιγραφές των αναπτυσσόμενων πηγών του Είναι, η μια βασιζόμενη στην άλλη. Τα παραπάνω αποτελούν σύνοψη της μελέτης του Μ. Άλμασι: «Η οντολογική στροφή του Λούκατς. Η Οντολογία του Κοινωνικού Είναι» (Μαρξιστική Σκέψη, τ. 33).

Σε ό,τι αφορά τη σημασία της Οντολογίας του Κοινωνικού Είναι, σύμφωνα με τον Ν. Τερτουλιάν, αυτή απεικονίζεται, συνολικά, ως μια αληθινή φιλοσοφική εγκυκλοπαίδεια του σύγχρονου μαρξισμού και ως μια τεράστια ερμηνευτική της σκέψης του Μαρξ, που προσπαθεί να κόψει το γόρδιο δεσμό μπρος στον οποίο βρίσκεται ο σύγχρονος μαρξισμός, ώστε να αποφύγει τόσο την Σκύλλα του νατουραλισμού, όσο και την Χάρυβδη του υποκειμενισμού και του βολονταρισμού. Για τον Τερτουλιάν η έννοια της αλλοτρίωσης/αποξένωσης και η άρση της αποτελεί το Novum της Αισθητικής και της Οντολογίας (,,,)

Διαβάστε τη συνέχεια εδώ 
18/04/2026, redlines.gr